Je hebt inmiddels vast wel eens gehoord van ‘een plek beter achterlaten dan je hem aantrof’ of ‘een netto positieve impact maken’. Maar regeneratief toerisme is veel meer dan dat. Het gaat om het herstellen van mensen, plaatsen en de natuur. Het gaat om een positieve impact creëren voor iedereen, terwijl de negatieve impact zoveel mogelijk wordt verminderd. Maar om dit te kunnen doen, is een nieuwe manier van denken in het toerisme nodig, die veel meer vraagt dan alleen een positieve impact creëren. Grofweg zes principes kunnen worden afgeleid uit gesprekken over regeneratief ontwikkelen van toerisme die hiervoor nodig zijn. Ik bespreek ze hieronder.
1. Netto positieve impact
Laten we beginnen met het meest gehoorde en tevens meest misbruikte principe van regeneratief toerisme: de netto positieve impact. Zoals ik in de inleiding al noemde, is het creëren van een netto positieve impact meer dan alleen iets positiefs of goeds doen. Het gaat om de negatieve impact zoveel mogelijk te verminderen en daarnaast een positieve impact te creëren. Het is de som der delen. Afval opruimen op stranden als onderdeel van een hotelprogramma is goed, maar niet per se regeneratief – en zelfs niet netto positief. Om iets netto positief te maken, moeten ten eerste verschillende soorten negatieve effecten worden verminderd, bijvoorbeeld door minder plastic te gebruiken in het hotel zelf en anderen in de omgeving te inspireren om hun plasticgebruik te verminderen. Pas dan zouden strandopruimacties een toegevoegd positief effect hebben. Om het vervolgens ook regeneratief te maken, moeten de hieronder beschreven principes ook deels worden geïmplementeerd . Minder plastic gebruiken is een goede start, maar wat als er geen verbinding is met de lokale gemeenschap?
2. Uitgaan van de plek en de lokale gemeenschap
Dit brengt ons direct bij het volgende principe van regeneratieve ontwikkeling, dat naar mijn mening vaak onderbelicht blijft in de praktijk: verbinding maken met de plek en de lokale gemeenschap. In plaats van je af te vragen wat toerisme een plek brengt, draaien we de vraag om. Wat heeft deze plek nodig? Wat zijn de wensen van de lokale gemeenschap en wat heeft de fysieke plek nodig? Kan toerisme daaraan bijdragen? Het gaat hierbij niet alleen over menselijke belangen; regeneratieve ontwikkeling gaat net zozeer over de belangen van de natuur, die in regeneratieve ontwikkeling als intrinsiek verbonden met de mens wordt beschouwd (zie ook principe 5). Het gaat erom de lokale gemeenschap te betrekken én de omgeving nauwkeurig te bestuderen. De lokale gemeenschap is geen passieve partij in dit proces, maar speelt een actieve rol; ze worden vanaf het begin betrokken als samenwerkingspartners om van te leren en mee samen te werken, waardoor ze deel uitmaken van het hele proces. In die zin is regeneratieve ontwikkeling van toerisme een plaatsgebonden en die wordt gedreven door de gemeenschap. Zonder betrokkenheid van bewoners en aansluiting op plaatsgebonden belangen kan een initiatief niet als regeneratief worden beschouwd.
3. Welvaart boven groei stellen
In regeneratieve ontwikkeling heeft groei geen prioriteit – sociale en ecologische waarden wel. Een regeneratieve benadering betekent investeren in het welzijn van mensen en plaatsen in de breedste zin van het woord. Dit betekent dat, als het gaat om de balans tussen mens, planeet en winst, winst onderdeel is van het menselijke element en geen factor op zich. Tegelijkertijd is groei niet verboden, maar ondergeschikt aan andere doelen. Als een bepaalde ontwikkeling op een bestemming gewenst is, bijvoorbeeld een toename van voorzieningen voor bewoners, kan toeristische groei een manier zijn om dit te bereiken. Maar wanneer er bijvoorbeeld al veel bezoekersdruk is op een plek, ofwel in termen van sociale druk of druk op natuurgebieden, dan is het misschien verstandiger om niet te focussen op groei, maar in plaats daarvan deze sociale of ecologische elementen te herstellen.
4. Toerisme zien als onderdeel van een breder systeem
In regeneratief toerisme wordt toerisme gezien als onderdeel van een breder systeem. Het is geen geïsoleerde sector, maar een systeem dat is ingebed in vele andere. Ze zijn onderling afhankelijk, werken samen en wisselen ideeën uit met andere sectoren en bestuurslagen. In regeneratief toerisme is het belangrijk om dit systeemdenken in de werkwijze te integreren. Dit kan betekenen dat we verder kijken dan de toeristische sector en samenhang met landbouw, infrastructuur, de gebouwde omgeving, voedselsystemen, enzovoorts, meenemen. Maar het kan ook betekenen dat verschillende bestuursniveaus worden betrokken en dat de impact voorbij de eigen activiteiten wordt meegenomen, bijvoorbeeld door naar de impact op gemeentelijk, regionaal, nationaal of zelfs mondiaal niveau te kijken. Dit betekent ook dat de positieve impact van toerisme verder reikt dan alleen de toeristische sector zelf of de specifieke toeristische organisatie, maar juist een positief domino-effect heeft op vele andere gebieden en lagen.
5. Een ecologisch wereldbeeld toepassen
Sterk verbonden aan het vorige punt is de integratie van een ecologisch wereldbeeld waarbij toerisme als onderdeel van een groter, in dit geval, levend systeem wordt gezien. Regeneratieve ontwikkeling omarmt een ecologisch wereldbeeld waarin een plaats (bestemming) wordt gezien als een levend systeem, een manier van denken en leven die voortkomt uit inheemse gebruiken. Onderdeel van dit wereldbeeld is dat er geen scheiding is tussen ons en de natuur. Dit betekent dat we de belangen van de natuur gelijkwaardig beschouwen aan die van de mens, omdat het ene niet belangrijker is dan het andere, aangezien ze in wezen hetzelfde zijn. Dit betekent dat wanneer we iets goeds doen voor de natuur, we ook iets goeds doen voor de mens, en omgekeerd. In de praktijk kunnen we deze manier van denken en handelen bijvoorbeeld aanwakkeren door de natuur een stem te geven door ons af te vragen: als ik dit project zou ontwikkelen, hoe zou de natuur zich daarbij voelen? Of: hoe kunnen we onze activiteiten afstemmen op het ritme van de natuur?
6. Bijdragen aan systeem verandering in het toerisme
Na het lezen van alle bovenstaande principes is het je misschien al opgevallen: er moet iets veranderen – het (toerisme)systeem moet veranderen. Dit brengt ons bij het laatste principe. In regeneratief toerisme gaat het niet alleen om zélf de regeneratieve principes te implementeren in je eigen bedrijf of project, maar ook om het in gang zetten van verandering op grotere schaal. Momenteel is een groot deel van het toerismesysteem nog steeds gebaseerd op traditionele, marktgerichte modellen die de toerist boven de behoeften van plaats en de lokale bevolking stellen. Om het toerisme als geheel te veranderen, is een systeem verandering nodig waarbij dit op groei gebaseerde denken wordt vervangen door een vorm van toerisme die zich richt op de bovenstaande principes: het is plaatsgebonden en verbindt zich met de lokale bevolking en de natuurlijke omgeving. Het klinkt misschien abstract en complex om aan systeem verandering te werken, maar dit kan in de praktijk vele vormen hebben en je kunt natuurlijk klein beginnen. Het kan bijvoorbeeld betekenen dat je lobbyt voor politieke verandering of kennis en tools deelt, maar ook dat je een netwerk opzet van mensen die naar hetzelfde doel toewerken en een voorbeeld stellen voor anderen. Gezamenlijk zullen al deze stappen uiteindelijk leiden tot een transitie in het toeristische systeem.
Veel van deze inzichten zijn gebaseerd op eerder werk van regeneratieve practicioners en onderzoekers. Wilt u meer weten? Bekijk dan het werk van deze vrouwen: Anna Pollock, Dianne Dredge, Loreta Belatto, Michelle Holliday.