Binnen het toerisme lijkt het er soms op dat toerisme altijd de oplossing is, ongeacht wat er speelt in die plaats. Zijn er meer banen nodig? Toerisme kan ervoor zorgen. Hogere inkomens? Toerisme is de oplossing. Zelfs voor mensen die in regeneratief toerisme werken, is toerisme vaak de enige oplossing. Moet de natuur hersteld worden? Toerisme kan helpen. De leefbaarheid van een plek verbeteren? Toerisme zou de manier kunnen zijn om dat te bereiken. Dit is natuurlijk erg simplistisch, maar wat als we verder kijken dan de grenzen van toerisme? Wat als toerisme niet de oplossing is?
Ik wil graag zeggen dat ik zeker wel geloof in de kracht van toerisme als drijvende kracht voor positieve verandering. Ik ben uiteraard bewust van de positieve dingen die toerisme kan brengen, en er is ook voldoende bewijs om dat te ondersteunen. Er zijn plaatsen waar toerisme een gebied nieuw leven heeft ingeblazen, het aantrekkelijker heeft gemaakt voor jongeren om er weer te wonen, het heeft bijgedragen aan de levensstandaard, de infrastructuur voor openbaar vervoer heeft verbeterd en ervoor zorgt dat voorzieningen zoals bakkerijen of bars open kunnen blijven. Dus toerisme kan zeker een positieve kracht zijn en een middel om iets positiefs bij te dragen aan plaatsen – mits de ontwikkeling goed uitgevoerd wordt. Ik denk echter niet dat toerisme altijd de oplossing is, en dat het belangrijk is dat we er niet automatisch van uitgaan dat dat wel zo is.
Bij regeneratief toerisme wordt vaak gesproken over het starten vanuit plaats, waarbij in de eerste plaats rekening gehouden wordt met de belangen van de lokale gemeenschap. Deze gemeenschap is ook betrokken in het gesprek en de ontwikkeling van toerisme in het gebied. Wat wil de lokale gemeenschap voor de plaats die zij thuis noemen? En hoe kan toerisme daaraan bijdragen? Maar wat als de gemeenschap niet een bar of een bakkerij wil, maar medische zorg of een openbare school? Kan toerisme dan nog steeds een betekenisvolle bijdrage leveren? Wat als mensen andere banen willen dan alleen banen die gerelateerd zijn aan toerisme? Wat als mensen niet willen dat er meer bezoekers komen? Wat als de natuur met rust gelaten moet worden? Is toerisme echt altijd de beste manier?
Op dit moment vormt toerisme nog het uitgangspunt. Zelfs wanneer er actief rekening gehouden wordt met de lokale context en lokale gemeenschappen, blijft toerisme een gegeven. Maar wat als we een stap terug zouden doen en onszelf zouden afvragen: is toerisme de juiste focus voor deze plek? Ik vraag me daardoor af of we binnen het regeneratieve toerisme niet ook verder moeten kijken dan de toeristische oplossingen? – hoe tegenstrijdig dit ook mag klinken. Je denkt nu misschien: is dit niet een beetje vergezocht? We werken in het toerisme, en als de focus niet toerisme is, zou iemand van buiten het toerisme het dan niet moeten oppakken? Maar dat is juist het hele punt. Het zorgt ervoor dat we weer in hokjes gaan denken. Het hele punt van regeneratief toerisme is om verder te kijken dan de grenzen van toerisme en te denken vanuit de plek en wat die plek nodig heeft. Dus waarom zouden we geen alternatieve antwoorden op die vraag overwegen?
Er zijn talloze andere redenen waarom toerisme niet per definitie de beste manier is om aan lokale behoeften en wensen te voldoen, of waarom de ontwikkeling van toerisme zelfs problematisch kan zijn. Ten eerste is het gevoelig voor crisissen (denk aan COVID, natuurrampen, economische crisis, enz.). Dit geldt natuurlijk ook voor andere sectoren, maar het is aangetoond dat toerisme in het bijzonder gevoelig is voor dit soort externe gebeurtenissen. Ten tweede is toerisme vaak seizoensgebonden en is een jaarrond inkomen niet gegarandeerd. Bars en restaurants zijn open tijdens het hoogseizoen, maar moeten soms de rest van het jaar sluiten, waardoor er weinig overblijft voor lokale gemeenschappen om van te genieten. Ten derde, als we het hebben over plaatsen met overtoerisme, dan kan toerisme dat op de ‘juiste manier’ wordt ontwikkeld, voordelen opleveren voor gemeenschappen. Maar weegt dit echt op tegen de druk op het sociale en natuurlijke leven? Zou het verminderen van het aantal toeristen in dat geval niet de enige echte oplossing zijn? Ten slotte is er nog het vraagstuk van de CO2-uitstoot op wereldschaal. Lage-inkomens landen die toerisme ontwikkelen (al dan niet regeneratief), zijn vaak afhankelijk van bezoekers uit landen met een hoog inkomen. Hiervoor moeten mensen meestal per vliegtuig reizen om die plaatsen te bereiken, wat de CO2-uitstoot vergroot en invloed heeft op klimaatverandering. Vliegen wordt in deze gevallen vaak gerechtvaardigd omdat toerisme zogezegd de enige oplossing is om bewoners in deze landen te voorzien in hun levensonderhoud. Maar wat als dat niet zo is? Wat als deze afhankelijkheid ook moet veranderen? Misschien zouden deze landen minder afhankelijk moeten zijn van toerisme en een meer diverse economie moeten hebben om in hun levensonderhoud te voorzien? Ik heb hier ooit een gesprek over gehad en werd ongelovig aangekeken, bijna belachelijk gemaakt –een onrealistisch scenario werd gezegd, want we werken in toerisme en dit gaat verder dan toerisme. Maar dat is dus precies mijn punt.
Dit lijkt misschien een pleidooi om toerisme links te laten liggen en helemaal niet meer aan toerisme ontwikkeling te doen, maar dat is zeker niet het geval. Ik zeg niet dat het antwoord nooit toerisme is, of dat toerisme geen goede dingen kan brengen. Zoals ik in het begin al zei, ik geloof ook in de kracht ervan om positieve verandering teweeg te brengen. Op sommige plaatsen kan toerisme de beste oplossing zijn. Maar op andere plaatsen niet, en moet het misschien iets anders zijn. Ik denk dat daar rekening mee gehouden moet worden om ons werk echt te laten aansluiten bij het plaatsgebonden denken. Het is van belang om andere scenario’s te overwegen en echt vanuit de plaats te denken. Wat is er nodig? Wat willen mensen? Kan toerisme die drijfveer voor verandering zijn? Of hebben we andere (economische) activiteiten nodig die beter bij de plaats en behoeften passen?